θεωρία ομιλιακών πράξεων [ουσ. θηλ.]

Η θεωρία των ομιλιακών πράξεων [speech act theory] διατυπώθηκε από τον Βρετανό φιλόσοφο της γλώσσας John L. Austin στη σειρά διαλέξεων William James Lectures (Χάρβαρντ, 1955), που εκδόθηκαν μετά τον θάνατό του ως How to Do Things with Words [Πώς να κάνουμε πράγματα με τις λέξεις] (1962). Ο Austin αμφισβήτησε την κυρίαρχη αντίληψη ότι η γλώσσα απλώς περιγράφει την πραγματικότητα μέσω προτάσεων αληθών ή ψευδών, τις οποίες ονόμασε «διαπιστωτικές» [constatives]. Σε αντιδιαστολή, απομόνωσε τα «επιτελεστικά εκφωνήματα» [performative utterances], όπως «υπόσχομαι», «σε ονομάζω» ή το «δέχομαι» της γαμήλιας τελετής, όπου ο ίδιος ο ομιλητής, εκφέροντας το εκφώνημα, τελεί την πράξη που αυτό δηλώνει. Τα εκφωνήματα αυτά δεν κρίνονται ως αληθή ή ψευδή, αλλά ως πετυχημένα ή άστοχα, ανάλογα με το αν πληρούνται οι «συνθήκες επιτυχίας» [felicity conditions], δηλαδή το κατάλληλο θεσμικό και περιστασιακό πλαίσιο.

Στην πορεία ο Austin εγκατέλειψε την αυστηρή διάκριση διαπιστωτικών και επιτελεστικών, υποστηρίζοντας ότι κάθε εκφώνημα ενέχει ταυτόχρονα τρεις διαστάσεις:

• Η λεκτική πράξη [locutionary act] είναι η καθαυτό εκφορά μιας πρότασης με ορισμένο νόημα και αναφορά (π.χ. «έξω βρέχει»).
• Η ενδολεκτική πράξη [illocutionary act] είναι η ενέργεια που τελείται διά της εκφοράς και φέρει την επικοινωνιακή πρόθεση του ομιλητή (μια προειδοποίηση, μια απαγόρευση, μια διαταγή, η δήλωση «κηρύσσω την έναρξη»).
• Η περιλεκτική πράξη [perlocutionary act] αφορά τα αποτελέσματα που προκαλεί το εκφώνημα στον/στην ακροατή/τρια, όπως η πειθώ, ο φόβος ή η παρόρμηση σε δράση.

Τον στοχασμό του Austin συνέχισε ο John Searle [Τζων Σερλ]. Στο Speech Acts [Ομιλιακές πράξεις] (1969) συστηματοποίησε τη θεωρία και διατύπωσε τους κανόνες που συγκροτούν τις ενδολεκτικές πράξεις. Αργότερα, στο Expression and Meaning [Έκφραση και νόημα] (1979), πρότεινε μια ταξινομία τους σε πέντε κατηγορίες.

Καθοριστική για τις παραστατικές τέχνες υπήρξε μια ρήση του ίδιου του Austin: απέκλεισε ρητά τον θεατρικό λόγο, θεωρώντας «κενά» ή «παρασιτικά» τα εκφωνήματα που εκφέρονται επί σκηνής, αφού ο ηθοποιός που λέει «υπόσχομαι» δεν δεσμεύεται πραγματικά. Τη ρήση αυτή αντέστρεψε ο Jacques Derrida [Ζακ Ντερριντά], ο οποίος υποστήριξε ότι η δυνατότητα επανάληψης και μίμησης (η «επαναληψιμότητα») δεν είναι εξαίρεση, αλλά συστατικό γνώρισμα κάθε ομιλιακής πράξης. Η αντιπαράθεση αυτή, μαζί με το έργο των Erving Goffman [Έρβινγκ Γκόφμαν] και Milton Singer [Μίλτον Σίνγκερ], τροφοδότησε την «επιτελεστική στροφή» των ανθρωπιστικών επιστημών κατά τις δεκαετίες 1960 και 1970 και τη θεμελίωση των Σπουδών Επιτέλεσης [Performance Studies].Τη ρήση αυτή αντέστρεψε ο Jacques Derrida [Ζακ Ντερριντά] στο δοκίμιο "Signature événement contexte" [«Υπογραφή συμβάν συγκείμενο»] (1972). Υποστήριξε ότι η δυνατότητα επανάληψης και μίμησης (η «επαναληψιμότητα») δεν είναι εξαίρεση αλλά συστατικό γνώρισμα κάθε ομιλιακής πράξης. Η θεωρία του Austin, μαζί με το έργο των Erving Goffman [Έρβινγκ Γκόφμαν] και Milton Singer [Μίλτον Σίνγκερ], τροφοδότησε την «επιτελεστική στροφή» των ανθρωπιστικών επιστημών από τη δεκαετία του 1960 και, αργότερα, τη θεμελίωση των παραστασιακών σπουδών [performance studies]. Η αντιπαράθεση Derrida και Searle κατά τη δεκαετία του 1970 εμβάθυνε αυτή τη στροφή.

Στο θέατρο, η θεωρία επέτρεψε να ιδωθεί ο σκηνικός λόγος ως δράση και όχι ως περιγραφή. Η δραματική σύγκρουση μετατοπίστηκε από τη φυσική πράξη στο ίδιο το εκφώνημα, καθώς το να απειλεί, να υπόσχεται ή να καταριέται ένα πρόσωπο συνιστά τη σκηνική ενέργεια. Στο δραματικό θέατρο, στο Rosencrantz and Guildenstern Are Dead [Ο Ρόζενκραντς και ο Γκίλντενστερν είναι νεκροί] (1966) του Tom Stoppard [Τομ Στόππαρντ], τα πρόσωπα υπάρχουν μόνο μέσα από τα γλωσσικά τους παιχνίδια. Η διάσημη «κόντρα ερωτήσεων» αναδεικνύει την ομιλία σε μοναδική δράση. Στο μεταδραματικό θέατρο η περιλεκτική λειτουργία στρέφεται ευθέως προς το κοινό. Υπόδειγμα αποτελεί το Publikumsbeschimpfung [Βρίζοντας το κοινό] (1966) του Peter Handke [Πέτερ Χάντκε]: χωρίς πλοκή ή χαρακτήρες, οι ερμηνευτές / οι ερμηνεύτριες απευθύνουν στους θεατές εκφωνήματα (προσφωνήσεις, προσβολές) που δρουν πάνω τους αντί να τους αφηγούνται μια ιστορία. Στη Die Hamletmaschine [Η Αμλετομηχανή] (1977) του Heiner Müller [Χάινερ Μύλλερ], ο κατακερματισμένος μονολογικός λόγος καταργεί τον χαρακτήρα και μετατρέπει την εκφορά σε καθαρή επιτελεστική πράξη. Τέλος, στην τέχνη της επιτέλεσης [performance art] ο λόγος και η σωματική παρουσία λειτουργούν ως άμεση ενέργεια και καταργούν το όριο ανάμεσα στην αναπαράσταση και το πραγματικό συμβάν.